Η Συμπερίληψη του Παιδιού στην Οικογενειακή Διαμεσολάβηση

Μια παιδοκεντρική προσέγγιση για την επίλυση οικογενειακών διαφορών

Η διαμεσολάβηση με τη συμμετοχή του παιδιού αποτελεί μια εξελισσόμενη και ευαίσθητη μέθοδο επίλυσης οικογενειακών διαφορών – ιδιαίτερα σε περιπτώσεις διαζυγίου ή διάστασης – η οποία τοποθετεί στο επίκεντρο τις ανάγκες, τις απόψεις και τη συναισθηματική ευημερία του παιδιού. Όλο και περισσότερο αναγνωρίζεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο ως μια σύγχρονη και ουσιαστική πρακτική που επιτρέπει στα παιδιά να συμμετέχουν με ασφάλεια σε αποφάσεις που τα αφορούν άμεσα, όπως οι ρυθμίσεις διαμονής και η επικοινωνία με τους γονείς.

Μετά τις νομοθετικές ρυθμίσεις του ν.4800/2021 , η ανάγκη συμπερίληψης των παιδιών στη διαδικασία της διαμεσολάβησης γίνεται ολοένα και πιο αντιληπτή, ειδικά στα θέματα διαμονής τους , όπως για παράδειγμα η εναλλασσόμενη διαμονή κ.λ.,  και επικοινωνίας με τους γονείς. Ετσι, με τη συμβολή εξειδικευμένων διαμεσολαβητών – συχνά σε συνεργασία με παιδοψυχολόγους ή συμβούλους – τα παιδιά ενθαρρύνονται να εκφράσουν ελεύθερα τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους σε ένα κατάλληλο και προστατευμένο περιβάλλον. Οι απόψεις τους συμπεριλαμβάνονται με προσοχή στη διαδικασία μεταξύ των γονέων, με στόχο τη λήψη αποφάσεων που είναι ουσιαστικά προς το συμφέρον του παιδιού.

Γιατί να συμμετέχει το παιδί στη διαμεσολάβηση;

Η παιδοκεντρική διαμεσολάβηση βασίζεται στην πεποίθηση ότι το παιδί δεν είναι παθητικός παρατηρητής των οικογενειακών εξελίξεων, αλλά ενεργό μέλος που επηρεάζεται άμεσα από αυτές. Η συμμετοχή του στη διαδικασία μπορεί να:

• Ενισχύσει το αίσθημα ασφάλειας και αξιοπρέπειας του παιδιού, καθώς νιώθει ότι η φωνή του μετρά.
• Περιορίσει το ψυχολογικό άγχος που προκαλούν οι οικογενειακές συγκρούσεις.
• Βοηθήσει τους γονείς να κατανοήσουν βαθύτερα τις ανάγκες και τα συναισθήματα του παιδιού.
• Ενθαρρύνει πιο ουσιαστική συνεργασία και βιώσιμες συμφωνίες για το μέλλον.

Νομικό και θεσμικό πλαίσιο 

Η Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού (1989) προβλέπει στο Άρθρο 12 ότι το παιδί έχει δικαίωμα να εκφράζει την άποψή του σε κάθε απόφαση ή ρύθμιση που το αφορά, και ότι η γνώμη του πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη, ανάλογα με την ηλικία και την ωριμότητά του.

Ο Αναθεωρημένος Κανονισμός των Βρυξελλών ΙΙ (Νοέμβριος 2003, Άρθρο 4) κατοχυρώνει το δικαίωμα του παιδιού να ακούγεται σε υποθέσεις που αφορούν την άσκηση της γονικής μέριμνας.

Οι «Κατευθυντήριες Γραμμές του Συμβουλίου της Ευρώπης για μία Φιλική προς τα Παιδιά Δικαιοσύνη» (2010) ορίζουν ότι το δικαίωμα του παιδιού να εκφράζει την άποψή του πρέπει να διασφαλίζεται τόσο στις δικαστικές όσο και στις εξωδικαστικές διαδικασίες (Κεφ. IV, παρ. 26).

Η ελληνική νομική κοινότητα—δικαστές, νομικοί, ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί—υποστηρίζει ολοένα και περισσότερο εναλλακτικές μορφές επίλυσης διαφορών, όπως η διαμεσολάβηση, ιδιαίτερα όταν αυτές υπηρετούν το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού. Η διαμεσολάβηση με τη συμμετοχή του παιδιού δίνει έμφαση στην ευημερία του και στην ανάγκη συνεργατικών γονεϊκών λύσεων.

Εξειδίκευση και εκπαίδευση διαμεσολαβητών

Οι διαμεσολαβητές / οι διαμεσολαβήτριες που συμπεριλαμβάνουν τα παιδιά  οφείλουν να διαθέτουν εξειδικευμένη κατάρτιση. Η εκπαίδευση περιλαμβάνει:

• Γνώσεις παιδικής ψυχολογίας και ανάπτυξης.
• Τεχνικές επικοινωνίας ανάλογες με την ηλικία και την ωριμότητα του παιδιού.
• Ηθικούς και δεοντολογικούς κανόνες για την προστασία της παιδικής ευαλωτότητας.
• Δεξιότητες για τη δημιουργία ασφαλούς, ουδέτερου χώρου έκφρασης.

Ο διαμεσολαβητής/η διαμεσολαβήτρια λειτουργεί ως ουδέτερος ακροατής/ακροάτρια του παιδιού και μεταφέρει στους γονείς τις ανάγκες και τις ανησυχίες του παιδιού με ευαισθησία και σεβασμό, χωρίς να επιβαρύνει το παιδί με ευθύνες λήψης αποφάσεων.

Οφέλη και αντίκτυπος

Η διαμεσολάβηση με τη συμμετοχή του παιδιού προσφέρει σημαντικά οφέλη:

• Το παιδί νιώθει ότι ακούγεται και υπολογίζεται.
• Οι γονείς αντιλαμβάνονται καλύτερα τις επιπτώσεις της σύγκρουσης στο παιδί.
• Οι αποφάσεις είναι πιο ρεαλιστικές και προσαρμοσμένες στις ανάγκες του παιδιού.
• Ενισχύονται οι μελλοντικές οικογενειακές σχέσεις, μειώνοντας τις συγκρούσεις.

Προκλήσεις στην εφαρμογή

Παρότι πολλά υποσχόμενη, η διαμεσολάβηση με συμμετοχή του παιδιού αντιμετωπίζει προκλήσεις όπως:

• Έλλειψη ενημέρωσης: Πολλοί γονείς αγνοούν τη δυνατότητα της διαμεσολάβησης.
• Παραδοσιακές αντιλήψεις: Κάποιες φορές επικρατεί η άποψη ότι μόνο οι γονείς αποφασίζουν.
• Ανισότητες πρόσβασης: Δεν υπάρχουν επαρκώς καταρτισμένοι διαμεσολαβητές σε όλες τις περιοχές.

Προς ένα παιδοκεντρικό μοντέλο επίλυσης διαφορών

Με την ενίσχυση της διαμεσολάβησης που συμπεριλαμβάνει το παιδί,  η μέθοδος αυτή μπορεί να αναδειχθεί ως ένα ουσιαστικό εργαλείο προστασίας των παιδιών και ενδυνάμωσης της οικογένειας. Ακούγοντας τα παιδιά, δημιουργούμε πιο υγιείς σχέσεις και πιο δίκαιες λύσεις για όλους.